Հալվագործի աշակերտը

Դերվիշի հագուստով շրջող թագավորը հեռավոր քաղաքում ամուսնանում է, ապա վերադառնում իր երկիր։ Տարիներ անց նրա որդին ճանապարհ է ընկնում՝ հորը գտնելու, և բազմաթիվ փորձությունների միջով անցնում։

Լինում է, չի լինում մի հարուստ թագավոր։ Այդ թագավորը դեռ ամուսնացած չի լինում։

Օրերից մի օր այս թագավորը մտածում է. «Դե՛, մի գնամ, իմ երկիրը շրջեմ, տեսնեմ՝ ժողովուրդս ինչպե՞ս է ապրում, ինչպե՞ս է ծայրը ծայրին հասցնում։ Խեղճ ու աղքատներին հո ոտքի տակ չե՞ն տրորում, մեծամեծները հո չե՞ն նեղացնում նրանց»։

Վեր է կենում, դերվիշի՝ թափառական կրոնավորի շորեր հագնում, գահը հանձնում վեզիրին՝ իր գլխավոր խորհրդականին, երկու ամիս ժամանակ վերցնում, Աստծու անունը տալիս ու ճանապարհ ընկնում։

Շատ երկրներ է շրջում, շատ բաներ տեսնում, վերջում հասնում է մի քաղաք ու հյուր լինում մի մարդու տանը։ Ներս մտնելուն պես աչքն ընկնում է մի աղջկա վրա։ Աղջիկը տանտիրոջ քույրն է լինում։ Երեկոյան սեղան են գցում, դերվիշին հրավիրում, որ հաց ուտի։ Այն ժամանակվա սովորությունն էլ այնպիսին էր, որ եթե հյուրը հաց չուտեր, տանտիրոջ համար անպատվություն կլիներ։ Բայց այս դերվիշը ոտքը մի կոշիկի մեջ է դնում, թե՝ ես ձեր հացը չեմ ուտի, մինչև խնդրանքս չկատարեք։

Նրանք էլ ասում են.
— Ախր, ա՛յ դերվիշ հայրիկ, ինչո՞ւ պիտի մեր հացը չուտես։ Դա մեզ համար լավ չէ, մեր անունը կվատանա։ Ինչ էլ ուզես, կտանք։ Ի սեր Աստծու, արի՛, հաց անուշ արա։

— Այո՛, եթե խնդրանքս կատարեք,— ասում է նա,— ես էլ ձեր հացը կուտեմ։
Բայց դու արի ու տես, որ դերվիշի ուզածն էլբագու քույրն է։ Ասում է.
— Կամ ձեր աղջկան ինձ կնության կտաք, կամ ես ձեր հացը չեմ ուտի։

Վերջը, երբ ճարները կտրվում են, տեսնում են, որ խնդրելով ոչինչ չի ստացվում, և նա իրենց հացը չի ուտում, ասում են՝ կտանք։

Միայն այդ ժամանակ է դերվիշը սեղանին մոտենում։ Դրանից հետո աղջիկը դառնում է դերվիշի կինը։ Դերվիշն այնտեղ երկու ամիս ապրում է կնոջ հետ։ Մի օր էլ հանկարծ հիշում է իր գահն ու ժողովրդին։

— Ա՜յ քեզ բան,— ասում է,— ես այստեղ եկել, մի կնոջ սիրով եմ տարվել, իսկ այնտեղ ամբողջ երկիրս անտեր եմ թողել։

Դրանից հետո կանչում է կնոջն ու ասում. — Ես պիտի գնամ, անպայման պիտի գնամ։

Կինն ասում է.
— Ա՛յ տնաշեն, որ գնում ես, ես մենակ ի՞նչ անեմ։ Վաղը մյուս օրը երեխա կունենանք, ես նրան ինչպե՞ս պահեմ։

Թագավորը մի քիչ մտածում է, հետո ձեռքը տանում գրպանը, մի ոսկե բազպան՝ բազկին կրելու զարդ է հանում ու ասում.
— Ա՛ռ։ Եթե աղջիկ ծնվի, կվաճառես, դրանով նրան կպահես ու կյանքի կճանապարհես։ Իսկ եթե տղա ծնվի, սա կկարես նրա շապիկի աջ թևին ու կճանապարհես, թող գա։

Կինն ասում է.
— Ախր ես դեռ չգիտեմ էլ, թե դու որտեղացի ես։

— Թե ես որտեղացի եմ, քեզ պետք չէ իմանալ։ Միայն այսքանը իմացիր. եթե տղա ծնվի, այս բազպանը կկարես նրա շապիկի աջ թևին ու կասես՝ հայրդ Սպահանից էր, անունն էլ՝ Արաս։

Այսպես է ասում, հրաժեշտ տալիս ու ճանապարհ ընկնում դեպի իր երկիրը։

Նրա գնալուց յոթ ամիս անց կինը ծննդաբերում է և մի սիրուն տղա ունենում։

Էլբագին ուրախանում է ու ասում.
— Այս լավ եղավ։ Ես տղա չունեմ։ Քրոջս տղան ի՞նչ տարբերություն ունի իմ տղայից։ Մահիցս հետո ամբողջ ունեցվածքս նրան կմնա։

Ուրիշների տղաները տարով էին մեծանում, իսկ սա, քանի որ թագավորի տղա էր, օրով էր մեծանում։ Տասը տարեկանում արդեն շատ սիրուն ու թիկնեղ տղա էր։ Մի օր վեգ խաղալիս՝ կենդանիների հոդոսկրերով, մի պառավի տղայի վեգերը խլում է ու այլևս չի վերադարձնում։ Սա էլ գնում է մորն ասում։ Պառավը գալիս է ու սկսում տղային անիծել ու հայհոյել.
— Ա՛յ, անիծվե՛ս դու։ Դու՝ ապօրինի ծնվածդ, եկել ես խեղճ որբիս օձիքից բռնել, վեգե՞րն ես խլում։ Եթե այդքան կռվարար ես, նախ գնա իմացիր, թե ով էր հայրդ, հետո լեզուդ երկարացրու, ախր։

Տղան ասում է. — Ինչո՞ւ։ Հայրս էլբագին է, ահա այնտեղ է, մայրս էլ այնտեղ է։ Որտե՞ղ են, որ գնամ նրանց գտնեմ։

Այդ անիրավ պառավը նրան ասում է.
— Հայրդ մի թափառական դերվիշ էր, իսկ էլբագին քո քեռին է։

Խեղճ տղան լաց լինելով գնում է մոր մոտ ու ասում.
— Ա՜յ մայրիկ, ախր ո՞ւր է հայրս։ Ինձ ինչո՞ւ են ապօրինի ծնված ասում։

Մայրը մատը կծում է։ Ապա ամեն ինչ հերթով պատմում է ու ասում.
— Այսպես ու այսպես, հայրդ այսպիսի մի մարդ էր, հիմա էլ այստեղ չէ։

— Եթե այդպես է,— ասում է տղան,— ես այստեղ չեմ մնա։ Պիտի գնամ հորս գտնեմ։

Մայրը շատ է խնդրում, բայց տեսնելով, որ նրան հետ պահել չի լինում, բերում է ամուսնու բազպանը, կապում տղայի աջ թևին ու ճանապարհ դնում։ Ասում է.
— Գնա՛, որդի՛ս, Աստված քեզ հետ։ Հայրդ Սպահանից էր, անունն էլ՝ Արաս։

Տղան համբուրում է մոր կուրծքն ու ճանապարհ ընկնում։

Գնում է, գնում, շատն ու քիչն Աստված գիտի, հասնում է մի քաղաք։ Այնտեղ մի փողոցով անցնելիս՝ ձեռքը ծոցը դրած, հանդիպում է մի վաճառականի։ Վաճառականը հարցուփորձ է անում և, երբ իմանում է, որ որբ տղա է, ասում է.
— Արի՛, քեզ որդեգրեմ։ Դու իմ որդին դարձիր, ես էլ քեզ հայր լինեմ։

Վաճառականը ժառանգ չուներ։ Տղային իր հետ տուն է տանում, կնոջ շապիկի օձիքը պատռում, տղային դրա միջով անցկացնում ու նրան իրենց որդին դարձնում։ Արի ու տես, որ մի աննման տղա է լինում՝ այնքան սիրուն, այնքան խելոք, որ տեսնողը հիանում էր։ Վաճառականն այնքան է սիրում տղային, որ մարդ իր հարազատ որդուն էլ այդպես չէր սիրի։

Օրերից մի օր վաճառականը պիտի երկու ամսով ուրիշ քաղաք գնար՝ ապրանք բերելու։ Կանչում է տղային, ամբողջ ունեցվածքը նրա հույսին թողնում, ինքն էլ վեր կենում ու գնում։

Հիմա գանք, պատմենք, թե ինչ կար վաճառականի կնոջ սրտում։ Կինը տղային տեսնելուն պես հրապուրվել էր նրանով, ուրիշ մտքեր էին ծնվել նրա գլխում։ Հենց վաճառականը գնում է, նա մտքում ասում է. «Այս լավ եղավ։ Առանց նրա գործը հեշտ գլուխ կգա։ Տղային կկանչեմ, կհամոզեմ, ամուսնուս կսպանենք ու իրար հետ կամուսնանանք։ Այս հարստությունն էլ առանց այն էլ մերն է ու մերը»։

Խեղճ կինը շատ երիտասարդ հասակում էր ամուսնացել այդ տարեց մարդու հետ։ Սիրտն այրվում էր, մի երիտասարդ տղամարդու էր կարոտ։

Երեկոյան, երբ տղան խանութներից տուն է գալիս, վաճառականի կինը նրան իր սենյակն է կանչում ու ասում.
— Պիտի ամուսնուս սպանենք ու իրար հետ ամուսնանանք։ Եթե ասածս չանես, վաճառականին քո մասին սուտ բաներ կպատմեմ ու քեզ նրա աչքից կգցեմ։

Տղան երկար մտածում է, վերջում խնդրում, որ իրեն մեկ օր ժամանակ տա։

Ինքը գնում է խանութ, դրամարկղից երեք հարյուր մանեթ հանում, դնում գրպանը, որ ճանապարհին ծախսելու փող ունենա։ Մի նամակ էլ է այնտեղ թողնում՝ գրելով, թե ինչ պատճառով է գնում։

Երբ վաճառականը վերադառնում է ու իմանում, որ իր որդեգիրը չկա, գնացել է, շատ է տխրում։ Մտքերի մեջ է ընկնում. ախր ինչո՞ւ պիտի տղան գնար։ Ինքն այնքան էր սիրում նրան, բոլոր դռները նրա առաջ բաց էին, նրան նեղացնող չկար։ Հետո մտածում է՝ գուցե փողերը վերցրել է ու գնացել։

Կնոջը հարցնում է, կինն ասում է.
— Աստված վկա, տեղյակ չեմ։ Առավոտյան վեր կացա, տեսա՝ չկա։ Երեկոյան գնաց խանութ ու այլևս չվերադարձավ։

Վաճառականն այդպես շփոթված մտնում է խանութ, բացում դրամարկղը, որ տեսնի՝ փողերն այնտեղ են, թե տղան տարել է։ Տեսնում է՝ փողերը տեղում են, կողքին էլ մի նամակ է դրված։

Շտապ բացում է ու կարդում. «Անուշ հայրիկ ջան, ես գնում եմ։ Ինչ վատ բան արել եմ, ների՛ր։ Բայց մեղավորը ես չեմ։ Մայրիկն ինձ առաջարկեց քեզ սպանել ու իր հետ ամուսնանալ, իսկ ես չուզեցի կերածս հացին դավաճանել։ Դրա համար թողնում եմ ու գնում։ Հետս էլ երեք հարյուր մանեթ եմ վերցնում, որ ճանապարհին նեղություն չքաշեմ։ Մնաս բարով»։ Սա կարդալուն պես վաճառականին թվում է, թե աշխարհը գլխին փուլ եկավ։

— Ավա՜ղ,— ասում է,— դրա համար են ասում՝ մարդ արարածին վստահել չի լինի։ Այդպիսի տղա կորցրի։ Էլ ինձ ո՛չ կին է պետք, ո՛չ հարստություն, ո՛չ տուն։
Թաշկինակը դնում է աչքերին ու լաց լինելով տուն գնում։

Ասում է.
— Ա՛յ կին, որ իմ գլխին այսպիսի փորձանք բերեցիր, այսօրվանից դո՛ւրս արի այս տնից։ Այլևս աչքիս չերևաս։

Կինը շատ է լաց լինում, մղկտում, բայց տեսնում է, որ ամուսինը չի լսում։ Գլուխն առնում ու հեռանում է։

Գանք, տղայից պատմենք։ Տղան շատ է գնում, թե քիչ՝ Աստված գիտի, հասնում է Սպահան։

Մի փողոցով անցնելիս հասնում է մի հալվագործի խանութի։ Տեսնում է՝ վարպետը հալվա կոչվող քաղցրավենիքն է եփում ու տաք-տաք վաճառում։ Կանգնում է, երկար նայում։

Հալվագործը, տեսնելով, որ տղան երկար կանգնած է այնտեղ, ասում է.
— Ա՛յ տղա, եթե փող չունես, ա՛ռ մի կտոր հալվա, կեր ու գնա։ Աստված քեզ հետ։

Տղան ասում է.
— Ո՛չ, սոված չեմ, բայց գնալու տեղ չունեմ։ Խնդրանքս այն է, որ ինձ քեզ մոտ աշակերտ վերցնես։

Հալվագործը տեսնում է, որ որբ տղա է, շատ սիրուն է, խելոք էլ է երևում, ու ասում է.
— Լա՛վ, արի ինձ մոտ։ Ես քեզ իմ արհեստը կսովորեցնեմ, հետո դրանով քո ապրուստը կվաստակես։

Արի ու տես, որ տղան նրա մոտ գալուն պես ամեն ինչ կարգի է բերում։ Հալվագործը տեսնում է, որ տղայի ձեռքից ամեն բան գալիս է, ու ասում.
— Որդի՛ս, այս խանութը քեզ եմ հանձնում։ Դու գիտես, ինչպես ուզում ես, այնպես էլ աշխատեցրու։
Ասում է ու ինքը քաշվում իր տուն։

Տղայի գործն այնքան է առաջ գնում, որ բոլորը սկսում են նրանից առևտուր անել։ Մեկը գալիս է նրա կարգուկանոնը տեսնելու, մյուսը՝ գեղեցկությունը։ Բանն այնտեղ է հասնում, որ բոլոր հալվագործները սկսում են նրա մասին խոսել ու գանգատվել.
— Մեր երեխաների հացն էլ կտրեց։

Վերջում այդ խոսքերը հասնում են թագավորի պալատ։ Թագավորը մի վեզիր ուներ, վեզիրն էլ՝ մի շատ սիրուն աղջիկ։ Այդ աղջիկը քառասուն աղախին ուներ։ Արի ու տես, որ աղախիններից մեկը լսում է տղայի համբավը, վազում տիրուհու մոտ ու ասում.
— Տիրուհի՛, այսինչ հալվագործի խանութում մի աշակերտ տղա է հայտնվել։ Այնքան գեղեցիկ է, որ չուտես, չխմես, միայն կանգնես ու նրան նայես։
Վեզիրի աղջիկը հենց լսում է այդ մասին, միտքը տղայի վրա է մնում։ Ասում է.
— Ինչ էլ լինի, պիտի գնամ այդ տղային տեսնեմ։

Հաջորդ օրը իր քառասուն աղախիններին էլ հետն է վերցնում ու դուրս գալիս քաղաքի փողոցները։ Տղայի խանութի փողոցով անցնելիս հանկարծ աչքն ընկնում է նրան, ու ուշագնաց է լինում։

Աղախիններն իսկույն վրա են հասնում, բարձրացնում նրան ու հարցնում.
— Ախր ի՞նչ եղավ, ինչո՞ւ ուշագնաց եղար։

Վեզիրի աղջիկն ասում է.
— Ինչ էլ լինի, ես այդ տղայի հետ պիտի ամուսնանամ։ Եթե չամուսնանամ, կմեռնեմ։

Վեր է կենում ու լուռումունջ տուն վերադառնում։ Կանչում է աղախիններին ու ասում.
— Աղջիկնե՛ր, ձեզնից ով մի հնար գտնի ու այդ տղային ինձ մոտ բերի, նրան ոտքից գլուխ ոսկով կպատեմ։

Աղախիններից մեկն առաջ է գալիս ու ասում.
— Տիրուհի՛, հայրս ստորգետնյա ուղիներ փորող վարպետ է։ Նա այստեղից մինչև տղայի խանութը գետնուղի կփորի։

— Դե՛, տեսնեմ,— ասում է վեզիրի աղջիկը,— եթե այդպիսի բան անես, խոստացածս կտամ։ Հիմա շուտ գնա հորդ կանչիր, թող գա։

Աղախինն իսկույն վազում է հոր մոտ։
— Հա՛յր, մեր տիրուհին քեզ շտապ կանչում է։
Հայրը վեր է կենում ու աղջկա հետ գաղտնի գալիս վեզիրի աղջկա մոտ։ Վեզիրի աղջիկը վարպետին հրամայում է իր սենյակի տակից մինչև այսինչ հալվագործի խանութը գետնուղի փորել։

Երեք գիշերվա ընթացքում վարպետն ավարտում է գործը։ Վերջին գիշերը, երբ գործը վերջացնում են ու տղայի սենյակի հատակի տախտակն էլ ծակում, վեզիրի աղջկա աղախինը հանկարծ հայտնվում է սենյակում։ Տղան կարծում է՝ սատանա է։

Աղախինը, տեսնելով, որ տղան շատ է վախեցել, բռնում է նրա ձեռքն ու ասում.
— Մի՛ վախեցիր։ Եկել եմ, որ քեզ տանեմ մեր տիրուհու՝ վեզիրի աղջկա մոտ։

Տղան ճարահատյալ վեր է կենում ու աղախնի հետ գնում վեզիրի աղջկա սենյակը։ Վեզիրի աղջիկը տղային տեսնելուն պես փաթաթվում է նրա պարանոցին ու տանում իր ննջասենյակը։ Այդ օրվանից տղան ցերեկը հալվա էր վաճառում, իսկ գիշերը գնում էր իր սիրած աղջկան տեսության։ Հալվագործների գանգատն էլ վերջապես հասնում է թագավորին։ Թագավորն իր հետ վերցնում է վեզիրին, երկուսն էլ դերվիշի շորեր են հագնում ու ասում.
— Մի գնանք տեսնենք՝ այդ ի՞նչ տղա է, որ այդքան նրա մասին են խոսում։

Երեկոն գալուն պես նրանք գնում են տղայի մոտ ու խնդրում, որ այդ գիշեր իրենց հյուր ընդունի։ Տղան ուզում է նրանց իր վարպետի մոտ տանել, որ մի կերպ ազատվի, բայց տեսնում է՝ չեն համաձայնում։ Թագավորն ամեն գնով ուզում էր այդ գիշեր տղայի մոտ մնալ, որ իմանար՝ ով է նա և որտեղից է եկել։

Տղան տեսնում է, որ ուրիշ ճար չկա, ու մտքում ասում է. «Սրանք ի՞նչ պիտի հասկանան, խեղճ դերվիշներ են։ Կթողնեմ իմ սենյակում, ինքս կգնամ։ Իսկ եթե դժվար լինի, մի գիշեր է, բոլորովին էլ չեմ գնա»։

Երեկոյան հաց են ուտում, վերջացնում ու ուզում են մի քիչ հանգստանալ, երբ հանկարծ սենյակի հատակի անցքից մի աղջիկ է դուրս գալիս ու ասում.
— Տիրուհիս ասում է. «Այսօր ինչո՞ւ ես ուշացել, ինչո՞ւ չես գալիս»։

Աղջկա հայտնվելուն պես դերվիշներից մեկը գունատվում է։ Դա վեզիրն էր, որ ճանաչել էր իր աղջկա աղախնին։

Տղան ասում է.
— Այսօր չեմ կարող գալ, հյուրեր ունեմ։

Աղախինը նույն ճանապարհով հետ է գնում, բայց կես ժամ էլ չի անցնում, նորից է գալիս ու ասում.
— Տիրուհիս ասում է. «Քեզ էլ մատաղ, քո հյուրերին էլ, բոլորդ միասին եկեք»։

Տղան ճարահատյալ իր հյուրերին հետը վերցնում է և այդ անցքով տանում վեզիրի տուն։

Ճանապարհին այդ դերվիշներն ինչ էին զգում՝ չեմ կարող ասել, բայց վեզիրի սրտին դանակ տայիր, արյուն չէր կաթի։

Հենց հասնում են, վեզիրի աղջիկը դերվիշներին ասում է.
— Է՜հ, դերվիշ հայրիկներ, ինչ էլ լինի, դուք էլ մեզ պես մարդիկ եք։ Եթե ուզում եք, այս աղախիններից ընտրեք ու նրանց հետ գնացեք, ժամանակ անցկացրեք։

Նրանք ասում են՝ ոչ, թող իրենց մի սենյակ տան, այնտեղ պիտի աղոթեն։

Հենց թագավորն ու վեզիրը մենակ են մնում, վեզիրն ասում է.
— Ա՜յ թագավոր, ես քեզ նման թագավորի վեզիրը լինեմ, իսկ նա իմ աղջկան այդ օրը գցի՞։ Խնդրում եմ՝ վաղը նրանց դատելու իրավունքն ինձ տուր։

Թագավորը, ճիշտ է, խղճում էր տղային, բայց վեզիրի սիրտը չկոտրեց ու հաջորդ օրվա դատը նրան հանձնեց։ Դերվիշներն էլ այդ կողմից դուրս եկան ու գնացին։

Հենց լույսը բացվում է, գալիս են տղային թագավորի մոտ կանչելու։ Տղան մատը կծում է ու ասում.
— Այն դերվիշներն իսկական դերվիշներ չէին։ Այստեղ մի բան կա։

Երբ տղան ներս է մտնում, վեզիրը նստած է լինում թագավորի գահին, իսկ թագավորը կողքին կանգնած նայում է։

Տղան ներս մտնելուն պես վեզիրը կանչել է տալիս իր աղջկան։ Մի որոշ ժամանակ անց աղջիկը գալիս է, բայց վա՜յ այդ գալուն. գունատված է, դողում է, քիչ է մնում՝ ընկնի։ Վեզիրը կատաղած վեր է կենում գահից ու գոռում.
— Դու այլևս իմ աղջիկը չե՛ս։ Դու իմ պատիվը ոտքի տակ տվեցիր, ես էլ հրամայում եմ, որ հենց այս պահին քեզ գնդակահարեն։ Իսկ այդ անպիտան տղային հենց հիմա ցցի հանելով սպանել կտամ։

Այս ասելուն պես բոլորը շտապում են հրամանը կատարելու։ Ճիշտ է, բոլորն էլ խղճում էին աղջկան ու տղային, հատկապես թագավորը, որ թաշկինակը դրել էր աչքերին ու մղկտալով լաց էր լինում։ Բայց դատելու իրավունքն արդեն տվել էր վեզիրին. ի՞նչ կարող էր անել։

Աղջկան տանում են գնդակահարելու, իսկ տղային՝ շորերը փոխելու, որ հետո ցցի հանեն։ Շորերը հանելիս ծառաները հանկարծ տեսնում են նրա շապիկի թևին կապած բազպանը։ Իսկույն վազում են թագավորի մոտ ու ասում.
— Թագավորն ապրած կենա, այն ոսկե բազպանը, որ այսքան տարի կորած էր, այդ տղայի մոտ է։

Այդ ժամանակ թագավորն այլևս չի համբերում։ Ուրախացած կանչել է տալիս տղային, վեզիրին հրամայում գահից իջնել, ինքն է բարձրանում գահին ու զայրացած հրամայում վեզիրին կախաղան հանել։ Ապա փաթաթվում է իր որդու պարանոցին, հետո կանչում է նաև վեզիրի աղջկան ու հենց այնտեղ նրանց նշանում։ Երկու շաբաթ անց թագավորը նրանց հարսանիքն է անում։ Էլ ի՜նչ խնջույք, ի՜նչ ուրախություն։ Աշխարհում մարդ չի մնում, որ այդ հարսանիքի բարիքներից չկշտանա։

Յոթ օր, յոթ գիշեր հարսանիք անելուց հետո թագավորն իր գահը տալիս է տղային, օրհնում նրանց, իսկ ինքը գահից իջնում ու հանգիստ ապրում է։

Նրանց երազանքները կատարվեցին, թող ձեր երազանքներն էլ կատարվեն։

Աստծուց երեք խնձոր ընկավ՝ մեկն ասողին, մեկը՝ լսողին, մեկն էլ՝ ականջ դնողին։

Բոլոր հեքիաթները